« ذكر مال نصف العشر بقم » ازين مال از برآىء كردان « 1 » ، و حمايت‌كنندكان آنكسانى كه درين روزكار غلبه كرده‌اند و پراكنده شده ، قسمت كرده‌اند و ستده . و چون اين طآئفه مطيع و فرمان‌بردار شده‌اند ، برين نصف عشر اقتصار « 2 » كرده‌اند . و نيز اهل ضيعتها « 3 » را بعلّت نويسندگان خود ، و حواشى و خدمتكاران ، و مرافق « 4 » و منافع اصحاب خود ، به مثل اين تكليف كرده‌اند و ستده « 5 » ، و هيچ حمايت نكرده‌اند « 6 » . و چون عاصى و نافرمان بوده‌اند ، آن قدر كه خوآسته‌اند استخراج كرده‌اند . و اين نيز ظلم است ، زيرا كه اصل خراج كه بر مردم وظيفه كردانيده‌اند ، و وضع كرده ، از برآىء حمايت و رعايت « 7 » بوده است ، كه نكذارند كه به هيچ آفريدهء از ارباب خراج ، به هيچ وجهى بذيشان مضرّتى و مكروهى برسد . و اموال و املاك و اولاد و اهالى ايشان ، از همه آفات محفوظ و مصون بود .

--> ( 1 ) . كردان : ؟ ، احتمال دارد جمع ( كرد ) بوده باشد ، و احتمال دارد مقصود گردان لشكر و سرباز باشد . ( 2 ) . در نسخهء « چاپى » : اختصار آمده است كه خطاست . ( 3 ) . ضيعتها : جمع « ضيعهء » يا زمين كشاورزى . ( 4 ) . مصنف « مرافق » را به زودى در موضوع ( ذكر وجوه اموال و منافع آن بقم . . . ) تعريف كرده و توضيح مىدهد . ( 5 ) . يعنى واليان قم براى پرداخت مخارج دستگاه ادارى خود ، كه شامل نويسندگان و خدمتكاران و مأمورين پيرامون خود ، و نگهدارى ساختمانهاى دولتى ، ماليات نصف العشر ( - 10 / 2 ) را ظالمانه از مردم مىگرفتند ، زيرا بر طبق دستور و قانون ، رعيت تنها ملزم به پرداخت خراج ساليانه بودند . ( 6 ) . يعنى واليان بر خلاف وظيفه خود از منافع مردم حمايت نكردند ، بلكه چون اهل قم نافرمان و عاصى بودند ، و معمولا دار الخلافة به شكايت آنان توجهى نمىكرد ، از اين رو در حدّ خواسته خود بر آنان مالياتهاى گوناگون بسته ، و آنها را به زور دريافت ( - استخراج ) مىكردند . ( 7 ) . رعايت : سرپرستى و حمايت .